«

»

Studiedag 2012 verslag Workshop Palliatieve Muziektherapie

Door: Kirsten van Os
Verslag door: Marianne Buts

Balanceren op de grens van het leven: doodgewoon?!

Kirsten van Os heeft haar sporen verdiend als musicus, docent en therapeut. Zij heeft gewerkt in en om kerken, was jarenlang cantororganist en voerde een eigen praktijk voor pianolessen en muziektherapie in de regio Utrecht.
In de praktijk voor muziektherapie behandelde Kirsten voornamelijk kinderen met gedragsproblemen die onder andere een gevolg waren van autisme, pdd-nos of andere stoornissen.Ze heeft ook veel ervaring opgedaan als muziektherapeut door te werken in de palliatieve zorg; in een hospice begeleidde ze mensen in de laatste fase van hun leven door middel van zang en muziek. In 2010 is Kirsten verhuisd naar Maastricht en na de geboorte van haar dochtertje houdt zij zich voornamelijk bezig met “het leven” en de opbouw van een praktijk in Maastricht.

Wat is palliatieve zorg? Onder palliatieve zorg valt alle zorg die erop gericht is de patiënt met een levensbedreigende ziekte (en zijn naasten) een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven te geven.

Tijdens de workshop nam Kirsten ons mee naar de oorsprong van de palliatieve zorg. De term ‘palliatieve zorg’ is afgeleid van het Latijnse woord pallium, dat ‘mantel’ betekent. Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming en zo kwamen wij terecht bij Sint Maarten, de heilige Martinus (316-379). Martinus werd in 316 in Hongarije geboren, als zoon van een Romeinse militair. Uit die tijd stamt de legende waaraan palliatieve zorg haar naam dankt. Als soldaat kwam Martinus in Amiens tijdens een koude winter een halfnaakte bedelaar tegen die hem smeekte hem te helpen. Martinus had echter geen geld maar wel een warme mantel. Hij sneed die met zijn zwaard doormidden en gaf de bedelaar de helft. Waarom de helft van zijn mantel? Wel, de ene helft was van het Romeinse Rijk, daar mocht hij niet over beschikken, en de andere helft was van hemzelf. Op schilderijen uit die tijd is deze scene veel afgebeeld.

Kirsten memoreerde enige uitspraken van beroemde filosofen en gaf aandacht aan mensen die een belangrijke rol in het ontstaan van palliatieve zorg hebben gespeeld:Francois LaRochefoucaulet (1630-1680): We kunnen zowel de zon als de dood niet rechtstreeks in de ogen kijken

  • Aristoteles (384-322): De dood is het ergste wat een mens kan overkomen.De Duitse theoloog en filosoof Paul Tillich (1888-1965), die tegen het idealiseren van hospices was, men wordt niet zonder pijn geboren en sterft ook niet zonder pijn.
  • Dame Cicely Sounders (1918-2005), als voorloopster van de hospice met haar holistische mensvisie en total care, waarbij ook de psychische en spirituele kant aandacht moet krijgen bij palliatieve zorg.
  • Elisabeth Kubler Ross met het vijf-fasen model bij rouw: ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en aanvaarding.
  • Clive Seal (1955): cultuur betekent ontkenning van de dood, dit naar aanleiding van het ontstaan van de levensverzekeringen.
  • Julia Lawton: een hospice gebruikt het ene set taboes om een andere te bedenken.

En zo bracht Kirsten ons via de mantel en de historische uitspraken naar de palliatieve zorg in Nederland. In Nederland is de palliatieve zorg nog niet eens zo lang geleden ontstaan. Pas In de jaren tachtig werden voorzichtig de eerste hospices geopend. Dat er wel behoefte aan was is gebleken uit onderzoek van Nivel in 2006. Dit onderzoek heeft uitgewezen dat de palliatieve zorg in Nederland enorm gestegen is en thans door vele instanties en deskundigen wordt aangeboden. De palliatieve zorg is in ontwikkeling.

Natuurlijk is het goed om te weten hoe de palliatieve zorg is ontstaan, maar ieder was vooral nieuwsgierig naar de rol die muziektherapie daarin kan spelen. Kirsten vertelde vanuit haar eigen ervaringen en werkmethode. Zij werkt volgens een methodische vorm van hulpverlening:planmatig – indicatie – analyse en diagnose – behandelplan.Haar doelstellingen zijn de volgende:veranderingsgericht, ontwikkelingsgericht, stabilisatiegericht/kwaliteit van leven, acceptatie/copingvaardigheden.Als instrumenten bij de palliatieve zorg gebruikt Kirsten de piano, de bourdon lier, een harp en natuurlijk haar stem. Ook maakt zij gebruik van CD’s.

Het verlenen van palliatieve zorg door middel van muziek is geen standaard gebeuren en is met handen en voeten gekoppeld aan de sfeer van het moment en de behoefte van de cliënt. Een feilloze intuïtie en het fingerspitzengefühl zijn daarbij onmisbaar. Ook is belangrijk hoe jijzelf als therapeut tegen de dood aankijkt.

Samen met de deelnemers van de workshop werd gezocht naar mogelijkheden om door middel van muziek palliatieve zorg te verlenen, mogelijk voortkomend uit eigen ervaringen. Het volgende kwam uit de groep:

  • Stemmassage, de stem inbrengen als instrument om te helpen ontspannen, communiceren en ontmoeten. Uiteraard kunnen ook andere instrumenten gebruikt worden om een massage tot stand te brengen. Het is mogelijk om de ademhaling te beïnvloeden door mee te gaan met een instrument in de ademhaling.
  • Verhalen van de cliënt de ruimte geven door het laten horen van muziek die voor de cliënt iets heeft betekend bij speciale gebeurtenissen. Het kan een opluchting zijn om te praten over bijvoorbeeld een onverwerkte gebeurtenis.
  • Het bevorderen van acceptatie.
  • Het letterlijk bieden van troost door bijvoorbeeld improvisatie.
  • Kwaliteit van leven, wie ben je als mens en dat proberen te vertalen naar muziek.

Kirsten wilde vooral praten over de ervaringen van de deelnemers. Eén deelneemster gaf aan zich erg onzeker te hebben gevoeld toen zij met haar gitaar een cliënt in de laatste levensfase wilde begeleiden door middel van improvisatie. Kirsten beaamde dat palliatieve zorg door middel van muziek beslist niet makkelijk is en dat zij daar pas later na haar studie mee begonnen is. Het is zaak dat je er helemaal bent voor de cliënt en dat je volkomen af moet durven gaan op je intuïtie. Als een cliënt iets niet wil dan wordt dat zeker aangegeven.Ook is een eigen houding in het werkveld onontbeerlijk. Hoe denk je zelf over de dood?

Een andere deelneemster vertelde over een heel speciale ontmoeting met een man in zijn laatste levensfase. Zij speelde gitaar in de hal van een afdeling waar jong dementerenden worden verzorgd. Ieder kwam en ging of bleef zitten luisteren, alles was goed. Op een gegeven moment kwam een man naar de hal gestrompeld vanuit zijn ziekbed. Hij ging op de bank zitten en luisterde intens. Er was ook intens oogcontact met de gitariste. Helaas was hij niet gepast gekleed en de verzorging wilde, uiteraard terecht, dat hij naar zijn kamer ging om zich te kleden. Niet lang daarna is de man overleden. De tere gitaarmuziek had er kennelijk ervoor gezorgd dat iets in hem was ontwaakt en had hem naar de hal gelokt. Misschien was dat voor hem een moment van bezinning en gaf het hem toegang tot een andere fase, dat zal nooit bekend zijn omdat de man het niet meer kan vertellen. Wel was duidelijk dat de muziek zijn werk had gedaan.

En zo waren er vele ervaringen te bespreken, maar de tijd was helaas te kort om overal diep op in te gaan.

Het blijft een speciale zorg, de palliatieve zorg, mede omdat niet bekend is wat sterven nu eigenlijk is. De doden kunnen het ons niet meer vertellen en de levenden hebben het niet meegemaakt. Belangrijk is de therapeutische attitude. Samen met de patiënt richt de therapeut zich op de muziek om samen een balans te vinden die de toegang tot de dood verzacht.

Het was een interessante workshop die wel wat langer had mogen duren.
Kirsten gaf de volgende sites aan ons mee voor het geval we meer wilden weten over het onderwerp;

www.pallialine.nl

www.kenniscentrumpalliativezorg.nl

www.netwerkpalliatievezorg.nl

www.hospicemusictherapy.org

www.hospicedemeter.nl

www.johanneshospitum.nl

www.nivel.nl

www.thuisinmuziek.nl

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn